Göbeklitepe Ana Kazı Alanındaki Buluntular

C yapısının havadan görünümü (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto K. Schmidt).
C yapısının havadan görünümü (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto K. Schmidt).

Göbeklitepe ana kazı alanı ören yerinin güney yamacında bulunan büyük çukurlukta yer alır.

Burada A’dan D’ye dek adlandırılan dört büyük dairesel yapı gün ışığına çıkarılmıştır (ayrıntılar için bkz. Schmidt 2000b; 2006; 2008; 2012).

Göbeklitepe A Yapısı

Yukarıda da değinildiği üzere 1996’da A yapısı ilk yapı olarak açığa çıkarılmıştır. Söz konusu yapının planı yuvarlaktan çok karedir, bu yapı yine de dairesel yapılar grubuna sokulmaktadır.

1 ve 2 no.lu dikmeler merkezi dikmeleri oluşturur.

2 no.lu dikmenin sol geniş yüzeyinde boğa, tilki ve turna betimlerinden oluşan kabartmalar yer alır (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto C. Gerber).
2 no.lu dikmenin sol geniş yüzeyinde boğa, tilki ve turna betimlerinden oluşan kabartmalar yer alır (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto C. Gerber).

Her iki dikme de kabartmalarla zengin bir biçimde süslenmiştir; 1 no.lu dikmenin sol alt kısmına yerleştirilmiş olan ağ biçimli kabartma özellikle dikkati çekmektedir. Bu kabartmada yılanlardan örülmüş bir ağ canlandırılmış olmalıdır.

Kabartmanın ön kısmında iki adet enlice, aşağı doğru sarkmış şerit yer alır; bu şeritler benzer genişlikte ve tam ortada yer alan çukur bir alanı metoplar halinde sınırlayarak söz konusu alanın her iki kenarından dikey biçimde aşağı uzanmaktadır. Şeritlerin üzerinde ve arasında beş yılan görülmektedir.

Şeritler stola benzeri bir giyim eşyasının betimi olarak algılanabilir. 2 no.lu dikmenin sağ alt kısmına dikey olarak “boğa, tilki ve turna” betim dizisi ile arkada yer alan dar kısma da bir bukranium yerleştirilmiştir. Merkezi dikmelerin çevresine sıralanmış olan A yapısındaki diğer dikmelerin sayısı şimdiye dek yalnızca dörde ulaşmıştır.

Göbeklitepe B Yapısı

B yapısı A yapısından farklı olarak gerçekten dairesel biçimlidir.

B yapısına bakış (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto I. Wagner).
B yapısına bakış (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto I.
Wagner).

Dairenin iç çapı tam 10 m’dir. Çevre duvarında şimdiye dek sekiz dikme saptanmıştır, A yapısındakilerle karşılaştırıldığında dikmelerin üzerindeki kabartmalar sayıca azdır. Her ikisinde de tilki kabartması bulunan merkezi dikmelerin arasında Çayönü ve Nevalı Çori’den bilinen terazzo tabanın görüldüğü bir tabana ulaşılmıştır. Doğudaki merkezi dikmenin taban sıvasına bırakılmış olan taş bir kap şaşırtıcı niteliktedir.

Taş kase merkezi dikmelerin arasında uygulama sırasında sıvıların belli bir rol oynadığı bazı törenlerin yapılmış olduğunu kanıtlamaktadır.

Göbeklitepe C Yapısı

C yapısı toplam çapı 30 m’den fazla olan ve iç içe geçmiş bir kaç dairesel duvara sahip bir yapıdır.

C yapısının havadan görünümü (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto K. Schmidt).
C yapısının havadan görünümü (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto K. Schmidt).

Ancak yapının merkezi büyük bir antik çukur tarafından tahrip olmuştur. Yapının özellikle merkezi dikmeleri büyük zarar görmüştür; bu dikmelerin üst kısımları onlarca kilo ağırlığındaki büyük parçalara bölünerek çukurun içine doldurulmuş olarak bulunmuştur. Bu yapıda örneğin B yapısında olduğu gibi terazzo taban görülmemektedir; C yapısı doğrudan anakaya üzerinde yer alır.

Kaya taban özenle düzlenmiş ve kaygan bir yüzey oluşturulmuştur. Her iki merkezi dikme tabandan ortalama 30 cm yükseklikteki bir podyumun üzerinde durmaktadır.

Yapının dairesel yerleştirilmiş dikmeleri iki çevre duvarına dağılmaktadır. İlk iç duvarda onbir, ikinci iç duvarda yedi dikme yer alır. Profil rampasında kalmış olası bir dikme göz önünde bulundurulduğunda iç çemberi oniki dikmenin oluşturduğu söylenebilir. Yapı henüz tümüyle kazılmadığından çalışmalar sürdürüldüğünde ikinci çemberde başka dikmeler de ortaya çıkacaktır.

Dikmelerin toplam sayısı henüz kestirilememektedir. Ayrıca bir üçüncü ve dördüncü dairesel duvarın olup olmadığı da şimdilik belli değildir; yapının batı tarafındaki buluntuların böyle bir olguya işaret ettiği düşünülmektedir. 27 no.lu dikmede doğrudan alt kısma işlenerek büyük bir ustalığa işaret eden bir yırtıcı hayvan yüksek kabartması bulunmaktadır.

C yapısına ait olan 27 no.lu dikmenin ön yüzünde dişlerini gösteren yırtıcı bir hayvana ait bir yüksek kabartma ve erkek domuzu betimleyen alçak bir kabartma yer alır (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto O. Durgut).
C yapısına ait olan 27 no.lu dikmenin ön yüzünde dişlerini gösteren yırtıcı bir hayvana ait bir yüksek kabartma ve erkek domuzu betimleyen alçak bir kabartma yer alır (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto O. Durgut).

Kısmen zengin biçimde süslenmiş olan C yapısı dikmelerinde ördek ve erkek yaban domuzu betimleri ön plana çıkmaktadır.

Göbeklitepe D Yapısı

D yapısı en iyi korunagelmiş olan yapıdır. C yapısından farklı olarak sonradan tahrip görmediğinden 12 binyıl boyunca kökendeki durumunu korumuştur. Şimdiye dek dairesel olarak yerleştirilmiş onbir dikme açığa çıkarılmıştır; 43 ve 30 no.lu dikmelerin arasındaki boşluk bir ya da iki dikme yerleştirilebilecek kadar geniştir.

Oval yapının (D) iç çapı en geniş olduğu doğu-batı yönünde 20 m’den fazladır. D yapısının 5,5 m yüksekliğindeki her iki merkezi dikmesi özellikle ilginçtir. Her iki dikmenin geniş yüzeylerinde kollar alçak kabartma olarak verilmiştir; ayrıca dikmelerde alçak kabartma olarak soyutlanan birer gerdançe ya da boyun süsü görülmektedir. Batıdaki dikmenin üzerinde bir bukranium, doğudakindeyse yarım bir ay ve bir dairenin üzerinde H biçimli bir bezek bulunmaktadır.

18 no.lu dikmedeki betim (dikme varlığı) dirseğiyle kolu arasına bir tilki sıkıştırmıştır.

18 no.lu dikme D yapısının merkezinde yer alan dikmelerden birisidir (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto N. Becker).
18 no.lu dikme D yapısının merkezinde yer alan dikmelerden birisidir (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto N. Becker).

Söz konusu dikmenin yakınında bir tilki kuyruğunun kemikleri de bulunmuştur. Her iki dikme varlığının ellerinin hemen altında alçak kabartma şeklinde birer kemerin betimlenmiş olması da şaşırtıcıdır.

D yapısının merkezinde yer alan, 31 no.lu ikinci dikme (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto N. Becker).
D yapısının merkezinde yer alan, 31 no.lu ikinci dikme (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto N. Becker).

31 no.lu dikmenin ön (karın) kısmında kemer tokası ayrıntıyla verilmiştir, dikmenin doğuya bakan yüzeyinde ise bir boğa betimi yer alır.

18 no.lu dikme zengin biçimde süslenmiştir. Ön kısımda kemer tokasının her iki yanında H biçimli, gövdenin yanlarındaysa C ve H biçimli birkaç simge görülmektedir. Dikmenin ön yüzünde her iki kemerden bellik/peştemal olarak iki hayvan postu sarkmaktadır. Postların tilki kürkü olduğu varsayılabilir.

D yapısında daire biçiminde yerleştirilmiş olan dikmeler de yer yer zengin bezemeler gösterir. 43 no.lu dikme özellikle ilginçtir.

D yapısına ait dikmelerden biri olan 43 no.lu dikmenin geniş yüzlerinden birisi, tüm yüzeye yayılan betimlerle bezenmiştir (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto B. Steinhilber).
D yapısına ait dikmelerden biri olan 43 no.lu dikmenin geniş yüzlerinden birisi, tüm yüzeye yayılan betimlerle bezenmiştir (Alman Arkeoloji Enstitüsü / DAI, Foto B. Steinhilber).

Dikme üç taraftan bezenmiştir. Doğuda kalan geniş yüzey en zengin süslenmiş kısımdır. Başın üst bölümünde her birine bir hayvan betimi eşlik eden, kutu biçimli ve sap benzeri aplikasyonları olan nesneler bulunmaktadır. Geometrik bezekli bir frizin altında kanadında yuvarlak bir nesneyi dengeleyen bir akbaba görülmektedir.

Akbabanın önünde bir kelaynak yer alır. Söz konusu betimleri diğer hayvanlar ve soyut işaretler izlemektedir. Dikmenin alt kısmına ayrıntılarıyla verilmiş olan bir akrep hakimdir.

Akrebin altında alışılmış canlandırmanın aksine, yapıdan dışarı bakan bir kuş kafasıyla dik falluslu ve başsız bir insan betimlenmiştir.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*